Nietzsche saatlerce yürürdü. Rousseau düşünemezdi yürümeden. Thoreau ormana yürüyerek gitti ve bir ömür orada kaldı — en azından zihinsel olarak. Yürümek, insanlık tarihinin en eski entelektüel eylemi olabilir.
Bir noktada fark ediyorsunuz: en iyi düşünceler masa başında değil, yolda geliyor. Adımların ritmi bir şeyleri harekete geçiriyor içinizde — kilitli kapılar aralanıyor, sözcükler kendiliğinden diziliyor, sorular cevaplarına doğru yürümeye başlıyor. Bu tesadüf değil. Yüzyıllardır filozoflar, yazarlar, şairler aynı şeyi fark etti ve yürümeyi hem bir pratik hem de bir düşünce biçimi hâline getirdi.
Bu yazıda, yürüyüşü konu alan ya da yürümenin içinden doğan, okuduğum kitapları, izlediğim filmleri ve belgeselleri derledim. Bir liste değil bu — daha çok bir yol arkadaşları kataloğu.
Düşünce & Deneme:
Frédéric Gros — Yürümenin Felsefesi
(Marcher, une philosophie, 2009)
Başlamak için başka bir yer yok. Gros, hac yolculuğundan şehir gezintisine, doğa yürüyüşünden protesto yürüşüne kadar her türlü yürüyüşün ne anlam taşıdığını sorar. Kitabın ruhunu özetleyen bir sahne var: Rousseau yürürken düşünürdü; Nietzsche dağlarda yürürken yazardı; Kant ise tam tersine, düşünce zorunluluğundan kaçmak için her gün aynı saatte aynı güzergâhı yürürdü. Üç ayrı yürüyüş, üç ayrı varoluş biçimi.
Gros’un kitabı Türkçeye çevrildi. Okurken kendinizi dışarı çıkarmak için güçlükle koltuğunuzda tutacaksınız.
Henry David Thoreau — Yürümek
(Walking, 1861)
Kısa ama devrimci bir deneme. Thoreau yürüyüşü bir reçete olarak sunmaz — daha çok bir özgürlük bildirisi olarak yazar. Vahşi doğa olmadan insan yarım kalır, der. Şehrin, evin, alışkanlığın dışına çıkmak için yürümek gerekir. Walden’daki çılgın inzivadan önce bu fikir vardı; her şey buradan büyüdü.
Jean-Jacques Rousseau — Yalnız Gezerin Düşleri
(Les Rêveries du promeneur solitaire, 1782)
Rousseau hayatının son yıllarında, kendi deyimiyle “her şeyden ve herkesten kovulmuş” hâlde, yürürken düşündüklerini yazmaya başladı. Bitirmeden öldü. Ama elimizde kalanlar, flanörün kurucu metinlerinden biri. Yürüyüş burada bir kaçış değil; dünyayla ve kendi içiyle yüzleşme biçimi.
Rebecca Solnit — Yürümenin Tarihi
(Wanderlust: A History of Walking, 2001)
Solnit’in bu kitabı bir ansiklopedi gibi kapsamlı ama roman gibi okunuyor. Antik Yunan’dan flânörlüğe, hac yollarından siyasi yürüyüşlere, dağcılıktan şehir gezintisine — yürümenin tüm tarihi burada. Eğer bu alanda yalnızca bir kitap okuyacaksanız, o kitap bu olsun.
Walter Benjamin — Pasajlar
(Das Passagen-Werk, tamamlanmamış)
Teknik olarak yürüyüş kitabı değil. Ama flanörün teorik manifestosu burada yatıyor. Benjamin, 19. yüzyıl Paris’ini flânörün gözüyle okur: pasajlar, galeri camları, kalabalık caddeler, vitrinler. Yürümek bir gözlem eylemi, şehir ise bir metin. Bir kez okuduktan sonra sokakları farklı görürsünüz.
Robert Louis Stevenson — Eşekle Seyahat
(Travels with a Donkey in the Cévennes, 1879)
Fransa’nın dağlık Cévennes bölgesini, inatçı bir eşekle yürüyen Stevenson’ın anı-denemesi. Ciddi olmaya çalışmıyor; gülüyor, yanılıyor, yoruluyor. Yürüyüşün entelektüel ağırlığını biraz indirip, ayaklarına ve neşesine bırakmış bir kitap.
Roman & Anı: Yolda Kurulan Hayatlar
W.G. Sebald — Satürn’ün Halkaları
(Die Ringe des Saturn, 1995)
Yürüyüş edebiyatının en özgün eseri belki de bu. İngiltere’nin Suffolk kıyısını yürüyen bir anlatıcı — ama asıl yolculuk içe doğru. Her adımda tarih, hafıza, yıkım, melankoli katmanlanıyor. Sebald’ın romanı roman mı, deneme mi, anı mı bilmiyorsunuz; önemli de değil. Çünkü yürümek de böyle — nereye vardığınızı değil, yolda ne gördüğünüzü hatırlıyorsunuz.
Cheryl Strayed — Yabani
(Wild, 2012)
Annesini kaybetmiş, evliliği çökmüş, kendini kaybetmiş bir kadın: Pasifik Kıyı Yolu’nu tek başına yürümeye karar veriyor. Bin iki yüz kilometre. Hazırlıksız, deneyimsiz, yalnız. Ama yürüyor. Yürüdükçe bir şeyler örülüyor içinde. Strayed’in anısı, yürüyüşün terapötik gücü üzerine yazılmış en dürüst metinlerden.
Patrick Leigh Fermor — Zamanın Hediyesi
(A Time of Gifts, 1977)
1933 kışında, 18 yaşında Rotterdam’dan İstanbul’a kadar yürümeye karar veren genç bir İngiliz. Hitlerin yükseldiği Avrupa’yı adım adım geçiyor; şatolarda ağırlanıyor, ahırlarda uyuyor, kütüphanelerde okuyor. Dönemin Avrupası’nı canlı tutan, eşsiz bir yürüyüş anısı. Leigh Fermor bu yolculuğu onlarca yıl sonra yazdı — hafızanın yürüyüşü.
Bill Bryson — Ormanda Bir Yürüyüş
(A Walk in the Woods, 1998)
Appalachian Trail: Atlanta’dan Maine’e, 3.500 kilometre. Bryson bunu yürümeye karar veriyor — hem de eski, yorgun bir arkadaşıyla. Ciddi bir macera kitabı değil bu; tam tersine, maceraya hiç hazır olmayan iki adamın komik ve şaşırtıcı biçimde yolu boylaması. Ama altında derin bir şey var: neden yürürüz, nereye gideriz, neyi bırakırız?
Film: Perdede Adımlar
The Way (2010) — Yönetmen: Emilio Estevez
Camino de Santiago’da oğlunu kaybeden bir babanın yolculuğu. Yas mı tutuyor, yoksa oğlunun başlayıp bitiremediği yolu mu tamamlıyor? İkisi de. Uzun yürüyüş filmlerinin en sessiz ve en derin olanlarından.
Wild (2014) — Yönetmen: Jean-Marc Vallée
Cheryl Strayed’in kitabından uyarlama. Reese Witherspoon’un bedeniyle anlattığı bir film bu — kırık tırnaklar, kanayan topuklar, ağır sırt çantası. Ama asıl yük içeride. Geçmiş, pişmanlık, annenin kaybı — yürüdükçe yüzeye çıkıyor.
Into the Wild (2007) — Yönetmen: Sean Penn
Christopher McCandless gerçek bir kişi: mezun olur, ailesine haber vermez, arabasını terk eder, Alaska’ya yürür. Sean Penn’in uyarlaması hem coşkulu hem hüzünlü. Özgürlük mü, delilik mi — izleyiciye bırakılmış.
Paterson (2016) — Yönetmen: Jim Jarmusch
Bir otobüs şoförü. New Jersey’nin Paterson şehrinde her gün aynı yolları yürüyor, şiir yazıyor, köpeğini gezdiriyor. Hiçbir şey olmuyor — ama her şey oluyor. Jarmusch’un bu filmi, gündelik yürüyüşün içindeki şiiri arıyor. Flanörün sinema hâli.
Gerry (2002) — Yönetmen: Gus Van Sant
Ölüm Vadisi’nde iki arkadaş. Yolu kaybediyorlar. Film onları takip ediyor — konuşmadan, müziksiz, uzun planlarla. Deneysel ve sabır isteyen; ama yürüyüşün ham ve tehlikeli yüzünü başka hiçbir film bu kadar doğrudan göstermiyor.
Belgesel: Gerçek Adımlar
I’ll Push You (2016)
Nadir sinir hastalığı nedeniyle tekerlekli sandalyeye bağlı Justin Skeesuck ve onu iten arkadaşı Patrick Gray — Camino de Santiago’yu birlikte geçiyorlar. 800 kilometre. Belgesel, dostluğu ve yükü eşit ölçüde taşıyor.
Mile… Mile and a Half (2013)
California’nın John Muir Trail’ini — Yosemite’den Whitney Dağı’na, 340 kilometre — yürüyen sanatçı grubu tarafından çekilmiş. Filmin kendisi de bir sanat eseri gibi: nefes kesen görüntüler, sessiz tempo, “yolculuk asıl hedeftir” fikrini hiç söylemeden hissettiren bir yapı.
Touching the Void (2003) — Yönetmen: Kevin Macdonald
Peru And’larında kırık bacakla tek başına hayatta kalmaya çalışan dağcı Joe Simpson. Bir belgesel mi, canlandırma mı — ikisi arasında gidip geliyor. İnsan bedeninin ve iradesinin sınırlarına dair en sarsıcı yürüyüş hikâyelerinden.
Son Adım
Bu listede ortak bir şey var: hepsi yürüyüşü bir araç olarak değil, bir düşünce biçimi olarak görüyor. Gros’un dediği gibi, yürürken “yükümlülüklerden soyunuluyor” — kısa süreliğine sadece hareket eden bir canlıya dönüşüyorsunuz. Ve o anda, en net düşünceler geliyor.
Nietzsche’nin bir notu var bunun üzerine: “Yalnızca yürüyerek kazanılan düşünceler bir değer taşır.”
Masadan kalkıp çıkmak için yeterli bir neden.
Siz de bir yürüyüş kitabı ya da filmi önerisi eklemek isterseniz, yorumlarda görüşelim.
